اشکال یابی یا مقصریابی؟

مطالعه مطلبی در یکی از وبلاگها انگیزه نوشتن این متن شد.

چند سال پیش که تب ارتقا کیفیت و مدیریت جامع کیفیت تمامی سیستم بهداشتی کشور را فراگرفته بود با علاقه در چند کارگاه و سمینار که در این مورد برپا شده بود شرکت کردم. کوتاه مدتی نگذشت که از کارایی ارتقا کیفیت برای حل معضلات بهداشتی کشور نا امید شدم و ایرادهایی اساسی در آن یافتم که آنرا برای سیستم بهداشتی ما بی تاثیر میکرد. در عین حال نکات مثبتی هم از آن فراگرفتم. یکی از این نکات، نگاه سیستماتیک و جامع به مشکلات بود. این رویکرد به نظر من در برابر رویکرد مقصریابی قرار میگیرد. در نگاه جامع به مشکلات، عدم کارایی یک سیستم بیشتر منعکس کننده ناهماهنگی و ایراد در طراحی سیستم است و نه افراد. حتی زمانی که مشکل ناشی از اشتباه شخصی فرد مسئول است میتوان آن را به نگاه سیستماتیک دید و از خود پرسید که چرا چنین فردی در سیستم ما وارد شد، رشد کرد و چنین مسئولیتی را بر عهده گرفت. یا چرا مرتکب چنین خطا یا اشتباهی شد. چه عواملی او را به این سمت سوق داد؟ در رویکرد مقصریابی اما مشکل به اولین فرد مسئول انتساب داده میشود و انتظار میرود با تنبیه فرد خاطی درس عبرتی به دیگران داده شود و اشتباه تکرار نشود.

متاسفانه رویکرد غالب ما به مشکلات رویکرد مقصریابی است. برای روشن شدن موضوع اجازه دهید تا چند مثال بزنم. مثلا بیایید مشکل گرانی، سقوط هواپیماهای مسافری و رشوه در ادارات را از این دو دیدگاه بررسی کنیم. تصور کنید برای خرید به بازار میروید و از گران شدن قیمتها ناراحت میشوید. اولین برداشت ما غالبا این است که چرا مغازه داران قیمتها را بالا برده اند؟ تفسیر ما این است که فروشندگان انسانهایی فرصت طلب هستند که با گران کردن کالاهایشان قصد سودجویی بیشتر را دارند. راهکاری که به ذهنمان میرسد این است که باید با گرانفروشان برخورد نمود و و آنها را مجازات کرد. در مورد مثال دوم رویکرد کشوری به موضوع دادگاهی کردن خلبان و مسئولین برج مراقبت و پرسنل فنی هواپیمایی است. در مثال سوم نیز تصور میکنیم باید با کارمند یا کارمندان خاطی برخورد شود تا دیگران حساب کار دستشان بیاید. در هر سه مورد بعد از تنبیهات فکر میکنیم مشکل به خودی خود حل شده و قاعدتا نباید تکرار شود. اما واقعیت به گونه دیگری است که البته شاهد آن هم هستیم.

رویکرد سیستماتیک بر اعتماد به انسانها استوار است و اعتقاد دارد بنیان و فطرت انسانها بر نیکی و پاکی است. همه دوست دارند کار خود را به نحو احسن انجام دهند و تشویق شوند. اگر مشکلی وجود دارد باید ریشه آن را در چیدمان سیستم و نوع روابط و قوانین جست و جو کرد. به طور مثال برای مقابله با گرانی باید سیاستهای افتصادی را تغییر داد یا نوع توزیع کالا را در کشور دگرگون کرد. سقوط هواپیما از دیدگاه سیستماتیک ناشی از اشتباه فردی نیست. اگر برج مراقبت در هدایت هواپیما اشتباه کرده است باید مشخص شود این موضوع ناشی از آموزش ناصحیح بوده یا تجربه ناکافی یا ابزار نا دقیق یا ساعات کار خسته کننده یا محیط کار نامناسب یا نوع روابط انسانی نامطلوب در محیط کار. مشکل رشوه نیز با دید کلان به انگیزه های رشوه گیری و رشوه پردازی می پردازد و سعی میکند مشکل را از ریشه بخشکاند. باید اضافه کنم این دیدگاه هیچ منافاتی با تنبیه افراد خاطی ندارد و میتوان در کنار تمام این اقدامات برای افراد خاطی هم مجازاتی تعیین کرد ولی این مجازات را هیچگاه نباید به عنوان کلید حل مشکل دید.

این موضوع زمانی جالب تر میشود که به نوع نگاه ما به تاریخ هم سرایت میکند. ما عادت داریم پادشاهان و سلاطین تاریخمان را به دو دسته باکفایت و بی کفایت تقسیم کنیم. کسانی که موفق به کشورگشایی و مقهور کردن همسایگانمان شده اند با کفایتند و آنهایی که ملک را بر باد داده اند بی کفایت. همیشه تصور کرده ایم شخصیت پادشاهان و نبوغ فردی آنها بوده است که مایه موفقیت یا شکست کشور شده. هیچگاه مردم را در سرنوشت تاریخی خودشان دخیل ندانسته ایم. هیچگاه از خود نپرسیده ایم اگر خوارزمشاه بی کفایت بود چرا مردم به پادشاهی او تن دادند تا مقهور چنگیزخان شود.

من تصور میکنم با نگاهی جامع و فراگیر بهتر میتوانیم گره از مشکلاتمان باز کنیم و خود را از بند آنها برهانیم.

/ 27 نظر / 23 بازدید
نمایش نظرات قبلی
ليست وبلاگ‌های به روز شده

سلام، از اينکه «ليست وبلاگ‌های به‌روز شده» را برای معرفی وبلاگ خوبتان به ديگر دوستان انتخاب کرديد متشکريم، لينک شما به ليست ما اضافه شد و اميدواريم پس از اين دوستان جديدی از اين طريق با وبلاگ شما آشنا شوند. با تشکر

سعید حاتمی

سه سال است «ليست وبلاگ‌های به روز شده» پلی بين بلاگرهاست تا با وبلاگ‌های هم آشنا و از زمان به روز رسانی وبلاگ هم خبردار شوند. به طور متوسط روزانه ده تا بيست وبلاگ فرم اضافه شدن وبلاگ خود را به ليست، پر می‌نمايند که در هفته بيش از صد درخواست می‌شود. خود حساب کنيد اگر رسيدگی به هر درخواست پنج دقيقه طول بکشد، در هفته بايد بيش از ده ساعت صرف کاری کنم که نه تنها درآمدی از آن ندارم، بلکه بخاطر پهنای باند بالا هزينه سايت بيش از ده يورو (ده هزار تومان) در ماه است. در پايان باز هم از شما بخاطر تاخير در رسيدگی درخواست شما عذر می‌خواهم. اگر لينک اين سايت کماکان در وبلاگ شماست، از بزرگواری و صبر شما تشکر می‌کنم. شاد و موفق باشيد

سعید حاتمی

سلام، به عنوان مسؤول «ليست وبلاگ‌های به روز شده» بابت تاخير در رسيدگی به درخواست شما، مبنی بر اضافه شدن وبلاگتان به اين ليست، از شما دوست بزرگوار معذرت می‌خواهم. درس و دانشگاه و از طرف ديگر مسؤوليت‌های شغلی که بخاطر تأمين معاش هستند و همينطور مسؤوليت‌های زيادی که در فضای اينترنت برای خودم ساختم (مثل بلاگ‌نيوز يا همين ليست وبلاگ‌های به روز شده) باعث شده رسيدگی به درخواست اضافه شدن لينک وبلاگ‌ها به ليست وبلاگ‌های به روز شده به تاخير بيافتد و اين بدقولی باعث عذاب وجدان خودم هم شده.

سياوش

سلام به روزم . اميدوارم ۱ سر بزنی . سياوش از ليدن

صبا

با درود ، اصلا بهتر از این نمیتوان گفت . بسیار عالی ریز بینی دقیق آن را کالبد شکافی کردید بسیار جالب و قنشگ گفتید . . یهو آدم رو جو میگیره با صحبتهای شما

حامد

سلام مدتی کم کار شدی؟!عباس جان در مورد اين فرهنگ مقصر يابی گفته بودی .شايد يکی از دلايل اين نوع نگاه ما به علت اين باشه که از کودکی ذهنمان را با رابطه های يک بعدی پر کرده اند مثلا سيستم آموزشی مدارس و نحوه نصيحت های والدين و هزاران چيزی که با اون ها بزرگ شديم.خيلی وقت ها فکر ميکنم آن قدر دردهای من و تو و ما به عنوان ايرانی ريشه دار و عميق در روح و ذهنمان حک شده يا بهتره بگم که حک کردن که شايد بهتر باشه اين چند صباح زندگی را با ديد انفعال سپری کنيم.

Fati

ببينم وبلاگ نویسی و وبلاگ خونی رو به کل ترک کردی؟

کتيبه دل

سلام.متنهات جذابه .باميه هات شيرين.به منم سربزن خوشحال می شم

فریدون ضرغامی «اسود»

زولبيا وباميه ات مثل مطا لبت شيرين است موفق باشيد ؛ موفق باشيد در انتظار ديدار شما در وبلاگم